tedvanlieshout.nu

schrijver, dichter, beeldend kunstenaar

Bibliotheken lenen meer uit, schrijvers verdienen minder

with 7 comments

dbosDe bibliotheken jubelen dat er meer boeken worden uitgeleend. Volwassenen lenen weliswaar steeds minder boeken, maar jeugdigen juist steeds meer. Toch verdienen jeugdboekenschrijvers steeds minder aan uitgeleende boeken. Hoe kan dat?

Auteurs (schrijvers, illustratoren en vertalers) vergaren een inkomen doordat ze een percentage krijgen van elk verkocht boek. Om te compenseren dat ze niets verdienen als bibliotheken boeken uitlenen in plaats van verkopen, is het leenrecht uitgevonden: de bieb draagt voor elk uitgeleend boek een paar centen af aan de makers van dat werk.

De bibliotheken hebben het moeilijk. Overal in het land sluiten bibliotheken, onder meer doordat steeds minder volwassenen een abonnement nemen; alleen kinderen lenen nog veel boeken, maar kinderen hoeven – dat heeft de overheid bepaald – niets te betalen om boeken te mogen lenen. Bibliotheken moeten echter wel leenrechtgeld betalen over boeken die aan kinderen worden uitgeleend, want die boeken zijn net zo goed het resultaat van arbeid. De bieb zit dus in een lastig parket: waar moet je je personeel en je nieuwe aanbod van betalen als steeds minder mensen voor de diensten van de bieb betalen?

Daar hebben de gezamenlijke bibliotheken iets op gevonden. De overheid heeft schoolbibliotheken vrijgesteld van het leenrecht, en dus verhuizen steeds meer boeken van de reguliere bibliotheek naar schoolbibliotheken. Daarmee worden boeken nog dichter bij kinderen gebracht. De consequentie is dat auteurs geen vergoeding meer krijgen voor hun werk.

Tot nu toe dachten veel auteurs dat het ontwijken van het leenrecht min of meer per ongeluk was. We dachten dat de bibliotheken zich er niet goed bewust van waren dat de makers van boeken werden gedupeerd door de handelwijze van de bibliotheken.

Marjan Berk, schrijfster en jarenlang bestuurslid van Lira (Literaire Rechten Auteurs) schreef in haar column in AD over de leenrechtgeldkwestie. Diefstal zette ze erboven. Daar reageerden de bibliotheken onmiddellijk op met een door woordvoerster Francien van Bohemen aan Marjan Berk gerichte open brief (die staat helemaal onder aan dit bericht). Daaruit blijkt dat het ontwijken van leenrechtgeld niet per ongeluk was: ‘In het algemeen blijkt uit het rapport dat bibliotheken te goeder trouw handelen en dat er niet moedwillig wordt geprobeerd om onder het leenrecht uit te komen.’

Eerder was niet zo duidelijk dat de bibliotheken dan misschien niet moedwillig, maar wel degelijk probéren om onder het leenrecht uit te komen. Dat betekent niet dat de bibliotheken, zich ervan bewust dat auteurs worden gedupeerd, nu stoppen met het overhevelen van hun collectie naar schoolbibliotheken. Integendeel!

De Bibliotheek op School is al aardig ingeburgerd en wordt ook wel dBOS genoemd. Wat begon op basisscholen gebeurt nu ook op middelbare scholen: het boekenaanbod van de reguliere bibliotheek verhuist naar schoolgebouwen, waar ook steeds meer niet scholieren welkom zijn.

Dat is net zoiets als dat je een potje pindakaas uit het winkelschap in je tas stopt en tegen de bewaker zegt dat je niet aan het stelen bent, omdat je het potje alleen verpláátst naar je keukenkast.

Natuurlijk heeft de overheid dat niet bedoeld toen de vrijstelling van leenrecht voor het onderwijs werd ingesteld. De overheid weet ook wel dat het gebeurt maar onderneemt vooralsnog geen actie. De overheid onderzóékt de kwestie.

Je zou de situatie zo kunnen schetsen: de overheid wilde graag dat miljoenen kinderen gratis lezen. Dat kon gerealiseerd worden zonder duizenden bibliotheekmedewerkers te ontslaan door enkele honderden kinderboekenschrijvers hun inkomen af te pakken.

De benadeelde partij wordt echter steeds groter. Met het verhuizen van collecties naar middelbare scholen wordt het gehele boekenaanbod vrijgemaakt van leenrecht, dus de groep gedupeerden wordt steeds groter. Het zijn niet alleen kinderboekenmakers meer, maar alle auteurs en hun uitgeverijen zijn de dupe. Dat kan de overheid niet blijven negeren.

Wat is dan de oplossing? De vrijstelling voor schoolinstellingen opheffen? Daar ben ik niet voor. Het is belangrijk dat kinderen gratis boeken kunnen blijven lenen, of dat nu op school is of in de bibliotheek. Maar wat wel moet is dat de overheid die vrijstelling zelf financiert in plaats van er kinderboekenschrijvers voor te laten opdraaien.

===

Open brief van Francien van Bohemen

‘Beste Marjan,

Met veel belangstelling las ik je column op 21 december in het AD. Ik begrijp je hartekreet. De bibliotheken hebben net als de Stichting Leenrecht gepleit bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor onafhankelijk onderzoek naar de kwestie. Er is verschil van inzicht over bibliotheken op scholen en leenrecht. We willen heel graag dat dit goed wordt uitgezocht.
Het onderwijs is op initiatief van het ministerie van OCW vrijgesteld van leenrecht (dit is opgenomen in de Auteurswet). De Bibliotheek op School is met steun van het ministerie van OCW in het kader van leesbevordering opgezet. Dat de samenwerking van onderwijs en bibliotheken de laatste jaren intensiever is geworden,  betekent dat er helderheid moet komen over het wettelijk kader en de ontwikkelingen in de samenleving.
Een deel van het onderzoek is al gedaan. Omdat er een paar dingen nog verder uitgezocht moeten worden, is er een vervolgonderzoek gestart.
In het eerste rapport (nog niet gepubliceerd) hebben de onderzoekers wel al geconcludeerd dat uitleningen in het algemeen dalen. Tussen 2006 en 2015 met 44%. Openbare bibliotheken betalen op jaarbasis bijna €12 miljoen aan leenrechtvergoedingen. Geen gering bedrag. En ja, dat bedrag loopt terug omdat de mensen minder lezen. De samenwerking met het onderwijs is de afgelopen 5 jaar van de grond gekomen en die samenwerking kent vele vormen. Het onderzoek moet inzicht geven in wat de consequenties zijn voor leenrechtafdracht.
In het eerder genoemde rapport is een hypothese geformuleerd over de samenwerking tussen bibliotheken en scholen. In deze aanname komen de onderzoekers uit op een daling van 6% op leenrechtplichtige uitleningen als gevolg van de samenwerking met scholen via De Bibliotheek op school. Men rekent met een daling van zo’n 611.000 uitleningen. De 20 miljoen uitleningen die de Stichting Leenrecht heeft becijferd kunnen door de onderzoekers niet hard worden gemaakt. Die onderzoekers zijn overigens niet de eersten de besten. Ecorys en Ivir van de Universiteit van Amsterdam buigen zich hierover. Degelijk, onafhankelijk én serieus onderzoek van gedegen onderzoeksorganisaties. In Bibliotheekblad is ook al gepubliceerd over de verschillen in de cijfers. Het is heel lastig om de daling eenduidig toe te schrijven.
In het algemeen blijkt uit het rapport dat bibliotheken te goeder trouw handelen en dat er niet moedwillig wordt geprobeerd om onder het leenrecht uit te komen. Verder lezen wij in het onderzoeksrapport dat de terugloop in leenrechtgelden slechts zeer beperkt is toe te schrijven aan De Bibliotheek op School en voor een groot deel is te verklaren uit autonome ontwikkelingen zoals de versobering van het bibliotheeknetwerk, digitalisering van de samenleving en de transformatie van de bibliotheek. De twee laatste ontwikkelingen zijn van grote invloed op de wijze waarop de bibliotheek wordt gebruikt, en daarmee op de hoeveelheid uitleningen.
Je neemt het me vast niet kwalijk dat ik reageer op je stuk wat onder de titel ‘Diefstal‘ verscheen in het AD op 21 december 2016. Bibliotheken stelen niet. Bibliotheken betalen de leenrechtvergoedingen graag omdat bibliotheken belang hebben bij een florerende boekenmarkt waar schrijvers, illustratoren, redacteuren en uitgevers een fatsoenlijke boterham kunnen verdienen. Bibliotheken maken lezen leuk en doen dat van jongs af aan. Kinderen die plezier hebben in lezen, zullen eerder opgroeien tot boekenkopers dan kinderen die dat niet jong leren. Laten we dat vooral niet uit het oog verliezen.

Francien van Bohemen’

Written by Ted

3 februari 2017 bij 07:06

Geplaatst in Diversen

7 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Is het onkunde, lomp gedrag of een vorm van humor dat ik al verschillende keren ben gevraagd de nieuwe schoolbibliotheek ergens te komen openen? Zonder vergoeding natuurlijk!

    Harm de Jonge

    4 februari 2017 at 18:37

    • Je mag gratis reclame maken voor je eigen boeken, Harm. Is dat niet fijn?

      Ted

      4 februari 2017 at 21:42

  2. Dit geldt niet voor alle bibliotheken hoor! In Deventer gaan de uitleningen aan de kinderen op de 28 deelnemende scholen via reserveringen in de bibliotheekcollectie. Ze worden met de fietskoerier naar de school gebracht en tellen gewoon mee voor het leenrecht.

    Karin Barth

    4 februari 2017 at 20:03

  3. En wat te denken van al die schoolmediatheken die door scholen zelf opgezet zijn en precies aansluiten op het curriculum. Die worden ook steeds meer bedreigd door de bieb op school, dat is geen samenwerking, dat is overname. Laat scholen hun eigen mediatheek behouden. Ik geef jaarlijks duizenden euro’s uit aan nieuwe, vaak juist niet zulke courante boeken, en ja die boeken worden uitgeleend, maar anders gingen die leerlingen die boeken echt niet kopen.

    Judith

    18 februari 2017 at 10:02

  4. Wij promoten als leesconsulent DBos de boeken en vervolgens kunnen de kinderen de boeken reserveren en ophalen bij het leespunt op school!!! Perfecte combi! Leespunt = minibieb!

    Leesconsulent Jessica

    5 april 2017 at 16:50

  5. Wat onaardig om dat zo te stellen nadat uitgelegd is dat deze methode ervoor zorgt dat auteurs geen inkomen meer kunnen verwerven uit het uitlenen van boeken.

    Ted

    5 april 2017 at 17:50

    • Zo bedoelde ik het natuurlijk niet. Ik haakte in op het boeken achterlaten op scholen als schoolbibliotheek. (Zonder registratie) Daarvoor hebben wij leespunten, een bibliotheekvorm waar ook volwassenen boeken kunnen lenen en afhalen met hun gewone biebpas.

      Maar goed, dankzij de boekpromotie van dBos komen boeken wel weer terug op verlanglijstjes voor verjaardagen en weten de kinderen ook eens wat anders te kiezen dan een Stilton of Duck als cadeau tijdens de kinderboekenweek. En ik heb met Sinterklaas ook al meedere keren de vraag gehad van ouders of ik vast kon verklappen welk boek ik ging aanbieden tijdens de volgende lessen omdat ze die dan alvast konden halen voor in de cadeauzak. Daar zit wel wat positiefs in toch? 🙂

      Jessica

      6 april 2017 at 00:03


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: