tedvanlieshout.nu

schrijver, dichter, beeldend kunstenaar

Diversiteit en inclusie in kinderboeken

with 6 comments

In de NRC van morgen staat een stuk van mij over inclusie en diversiteit in kinder- en jeugdliteratuur. Het staat echter al online; je kunt het hier lezen:

https://www.nrc.nl/nieuws/2021/07/13/jeugdliteratuur-wordt-niet-vanzelf-diverser-a4050892

Maar natuurlijk ook hieronder – dan heb je er alleen de illustratie van Hajo niet bij.

Diversiteit en inclusie in kinderboeken

De keuze van de Griffel- en Penseeljury, de jaarlijkse prijzen voor beste kinderboeken, heeft gezorgd voor een veenbrandachtige geruchtenstroom. Spannend, want gaat die op enig moment bovengronds doorwoekeren of dooft-ie bij gebrek aan zuurstof uit? De tijd zal het leren. Maar dat die veenbrand er is, is voldoende reden om er aandacht aan te besteden; hij is immers aangewakkerd door een passage in het voorwoord van het juryrapport van de Griffeljury: ‘Maakt het gebrek aan diversiteit een boek slechter? Kan een (bij)personage dat mogelijk kwetsend is het leesplezier vergallen? Hoe bepalend is een onbedachtzame formulering of een sfeer die te veel leunt op stereotypen?’

  Het is een ongebruikelijke passage in een juryrapport; het feit dat-ie erin staat suggereert dat titels zijn afgevallen omdat ze de toets van sensitive reading niet hebben doorstaan. Een beetje alsof de jury de rol van tuchtcommissie op zich heeft genomen. Vooral de zin ‘Maakt het gebrek aan diversiteit een boek slechter?’ biologeert. De formulering is merkwaardig, ietwat bruusk en gezocht. Je zou eerder een zin verwachten als: ‘Maakt diversiteit een boek beter?’ Dat zou een positievere aanpak zijn geweest (het gaat hier om het loven van boeken en niet om het veroordelen ervan) en minder een actie-statement.

  Het gerucht gaat dat niet zozeer het gebrek aan diversiteit doorslaggevend is geweest, maar dat stereotypering of representatie nadelig heeft uitgepakt voor bepaalde titels. Dat levert dan meteen een probleem op: je kunt het gevoel krijgen dat de cultuurpolitie achter je aan.

  Het probleem voor onze kinderboekenmakers – die overwegend wit zijn – is behoorlijk groot. Aan de ene kant willen zij maken wat hun innerlijke drijfveer ze ingeeft, tegelijkertijd willen ze zo inclusief en divers mogelijk zijn in hun werk, en aan de andere kant moeten ze ervoor zorgen dat ze zich niet schuldig maken aan culturele toe-eigening. Dat levert een vorm van verlamming op die nog tamelijk diffuus is, omdat het diverser maken van kinder- en jeugdboeken vooralsnog op een tamelijk oppervlakkige manier tot uitvoering komt.

  Maar onderhuids broeit het. Het best schrijf je over dingen die je ként, over situaties waarin je zelf bent opgegroeid, en voor de meeste witte kinderboekenmakers is dat een witte omgeving. De eenvoudigste oplossing is een (bij)figuur in je verhaal een kleurtje te laten geven door de illustrator, omdat huidskleur beschrijven vaak raar overkomt. Het klinkt onbeholpen als je schrijft: ‘Zij streelde met haar hand langs haar witte gezicht, terwijl ze zag hoe hij zijn vingers  door zijn kroeshaar haalde’. Zodra je iemands kleur benoemt, suggereert dat een probleem. Of in ieder geval dat het een ról speelt in het verhaal, terwijl je nu juist wilt vermijden dat iemands kleur nadrukkelijk wordt aangezet.

  Schrijven vanuit een andere dan je eigen belevingswereld is soms lastig. Als je niet weet hoe het is om op te groeien in een maatschappij waarin de dominante huidskleur een andere is dan die van jezelf, kan het moeilijk zijn om een overtuigend personage van kleur op te voeren. 

  Daar komt een extra probleem bij, ik stipte het al aan: als een witte kinderboekenschrijver een personage van kleur opvoert en zich werkelijk probeert in te leven, loopt hij de kans om te worden beschuldigd van culturele toe–eigening en wanrepresentatie. We kennen dat verschijnsel onder meer van discussies over wie een tekst van een schrijver van kleur mag vertalen of wie de rol van transpersoon mag spelen in een bioscoopfilm.

  De oplossing ligt voor de hand: er moeten meer kinderboekenmakers van kleur komen. Er zijn er wel, maar zo opmerkelijk weinig, dat er onderzoek naar gedaan zou moeten worden. Hoe komt het dat zo weinig mensen van kleur reageren zoals ikzelf destijds deed? Ik kon als jeugdige homo geen boeken vinden waarin ik mezelf ook maar enigszins kon herkennen en dacht: dan ga ik zélf boeken schrijven. Waarom staan ze niet bij bosjes op, mensen – ook met een andere culturele achtergrond – die zelf de boeken gaan schrijven die ze als kind misten? Talent is er in overvloed, maar het hunkert kennelijk naar andere podia. 

  Uit bestudering van meerdere teksten van dapperen die het wél probeerden, blijkt dat een substantieel deel zich niet voldoende ingelezen of verdiept heeft in het vak van schrijven voor de jeugd. Dat is zwaar frustrerend voor uitgeverijen, die staan te springen om diversiteit en inclusie, maar voor de uitgave van een manuscript gebonden zijn aan een zekere professionaliteit. Juist als je lezen wilt bevorderen, zul je voor kinderen die zich nu niet voldoende kunnen herkennen in het aanbod goede boeken moeten bieden waarin ónder de huid van personages is gekropen. 

  Een stap in de goede richting zou een aanmoedigingsfonds zijn om getalenteerden een steuntje in de rug te geven. Het Nederlands Letterenfonds zou daar volgens mij uitstekend in kunnen bemiddelen, mits de overheid inziet dat er geld moet worden gestoken in zo’n stimuleringsfonds. 

Written by Ted

13 juli 2021 bij 22:13

Geplaatst in Diversen

6 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Wat ik zelf ingewikkeld vind aan de discussie over diversiteit en inclusie, is dat men zich doorgaans maar op een aspect van diversiteit focust, meestal ‘huidskleur en/of culturele achtergrond’ of ‘LHBTQA+’. Ik mis dat er in die discussie ook aandacht is voor mensen met een beperking (doof/blind/rolstoel/chronische ziekte) of mensen met een mentale aandoening/stoornis. Dat maakt de aandacht voor diversiteit en inclusie een stuk minder divers en inclusief.

    booksometea

    14 juli 2021 at 12:53

    • Daar heb je gelijk in. In een stuk over Artikel 1 van de Grondwet, waarin bepaald wordt dat niemand gediscrimineerd mag worden, heb ik gewezen op het feit dat mensen met een beperking door die wet niet voldoende beschermd worden. Dat stuk staat hier:

      De Volkskrant online: over het discriminerende Artikel 1

      We hebben ook een website opgezet – leesjebeter.nl – om ziekte, beperking en gebrek in kinderboeken onder de aandacht te brengen, maar dat is helaas niet het succes geworden dat we ervan gehoopt hadden.

      Ted

      14 juli 2021 at 14:03

      • Klopt, we (want ik val er zelf ook onder) worden niet genoeg beschermd. Kijk maar naar de regels om arbeidsparticipanten aan het werk te krijgen: volledig gericht op de werkgever.

        Dit is overigens een breder maatschappelijk probleem, wat echt niet alleen in de boekenwereld speelt. Eerder zie je in boeken en juryrapporten terug hoe de maatschappij naar ons kijkt.

        booksometea

        14 juli 2021 at 14:45

  2. Mijn wereld is al bijna vijftig jaar zwart dankzij mijn zwarte echtgenoot en zijn thuisland Guadeloupe waar we vaak verblijven en tegelijkertijd wit door alle buren om ons heen en de familie is net als wij half zwart en half wit. Ons thuis in frankrijk is meer wit en ons thuis op guadeloupe is overwegend zwart. Gevolg als ik schrijf schrijf ik niet over wit of zwart maar over verschillende soorten personen die uiterlijk wit of zwart kunnen zijn dat maakt me niet uit. Wat wel het verschil, is is de leefwereld hier of daar.
    Mijn boek Socrates is daar een goed voorbeeld van. Geïnspireerd op het leven op Guadeloupe is het een boek dat de jeugd daar giga aanspreekt. Ze herkennen zich erin.. De Nederlandse lezers lezen het anders voor hen is het een onbekende wereld niet door de kleur van de mensen maar door de denkwijze en cultuur die anders is. Veelbetekenend zijn ook de totaal verschillende omslagen voor de zwarte franse versie en de witte nederlandse. Voor mij persoonlijk maakt de kleur van de persoon die voor me staat totaal niet meer uit. Ik zie alleen de mens. Ik ben Thea Dubelaar schrijfster

    thea dubelaar

    14 juli 2021 at 12:55

  3. Wat een mooi stuk! Precies de vinger op de zere plek.

    Sammie

    15 juli 2021 at 13:50


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: